Leikstj\u00f3rn \u00ed \u00e1hugaleikh\u00fasi – Faglegt öryggi eða listrænn metnaður<\/p>\n
Þegar ég t\u00f3k að mér að flytja framsögu \u00e1 þessu m\u00e1lþingi þurfti ég að byrja \u00e1 að setja niður fyrir mér hvaðan ég myndi n\u00e1lgast viðfangsefnið – leikstj\u00f3rn \u00ed \u00e1hugaleikh\u00fasi. \u00c9g er nefnilega \u00ed þeirri stöðu að horfa \u00e1 leiklist \u00e1hugamanna \u00far nokkuð mörgum \u00e1ttum þessi misserin. \u00c1tti ég að horfa \u00e1 leikstj\u00f3rn \u00fat fr\u00e1 n\u00fdfenginni reynslu minni sem leikstj\u00f3ri \u00ed \u00e1hugaleikh\u00fasi? Eða væri betra að n\u00fdta reynslu m\u00edna sem leiklistargagnr\u00fdnandi til tveggja \u00e1ra til að gefa einhvers konar yfirlit yfir það sem ég hef séð \u00e1 þeim t\u00edma? B\u00e1ðir þessir vinklar væru kannski fr\u00f3ðlegir, en \u00e1 endanum fannst mér að ég yrði að tala \u00fat fr\u00e1 þv\u00ed sj\u00f3narhorni sem skiptir mig mestu m\u00e1li, fr\u00e1 sj\u00f3narh\u00f3li þ\u00e1tttakanda \u00ed \u00e1hugaleikh\u00fasi \u00ed v\u00edðasta skilningi. Fr\u00e1 þv\u00ed ég fékk leiklistarbakter\u00eduna illræmdu \u00ed kringum 1985 hef ég staðið \u00e1 sviði, setið \u00ed stj\u00f3rn leikfélags, skrifað \u00ed leiklistarblaðið og \u00e1 Leiklist.is, s\u00f3tt n\u00e1mskeið \u00ed leik og leikstj\u00f3rn, skrifað leikrit, samið t\u00f3nlist, stj\u00f3rnað höfundasmiðju, setið \u00ed varastj\u00f3rn bandalags \u00edslenskra leikfélaga og starfað \u00ed þj\u00f3nustumiðstöð samtakanna. Það er sem \u00e1hugaleikh\u00fasmaður sem ég mun reyna að \u00e1tta mig \u00e1 saml\u00edfi leikstj\u00f3ra og leikh\u00f3ps \u00e1 forsendum \u00e1hugaleikh\u00fassins næstu m\u00edn\u00faturnar, með lykilorðin listrænar kröfur og n\u00fdsköpun að leiðarlj\u00f3si. Reynsla m\u00edn sem leikstj\u00f3ri og gagnr\u00fdnandi n\u00fdtist s\u00edðan auðvitað l\u00edka og hefur \u00e1hrif \u00e1 allt sem ég segi.<\/p>\n
\u00c1 s\u00edðasta aðalfundi Bandalags \u00edslenskra leikfélaga voru gerðar breytingar \u00e1 opinberri menningarstefnu þess. Flestar þeirra voru næsta sm\u00e1vægilegar, nokkrar greinar voru felldar niður vegna þess að þær l\u00fdstu markmiðum sem samtök \u00e1hugaleikh\u00fasf\u00f3lks litu ekki lengur \u00e1 sem s\u00edn markmið. En ein breytingin var að m\u00ednu viti grundvallarbreyting. Svohlj\u00f3ðandi lið var bætt inn \u00ed menningarstefnu samtakanna:<\/p>\n
– að hvetja til að listrænn metnaður og virðing fyrir leiklistinni sé leiðarlj\u00f3s allra \u00e1hugaleikara.<\/p>\n
N\u00fa kynni einhvern að undra að sl\u00edkt stefnumið hafi til skamms t\u00edma ekki verið meðal þess sem samtök \u00e1hugaleikfélaga telja mikilvægt. En staðreyndin er s\u00fa að \u00e1hugaleikh\u00fasf\u00f3lk hefur verið einkennilega feimið við að kenna iðju s\u00edna við listsköpun, eða leggja listræna mælikvarða \u00e1 afrakstur vinnu sinnar. Hvers vegna það er svo er efni \u00ed annað m\u00e1lþing, en s\u00fa staðreynd að ofangreindum lið var m\u00f3tatkvæðalaust bætt inn \u00ed menningarstefnu bandalagsins bendir til að kannski sé að verða breyting þar \u00e1. Mig grunar að þar spili inn \u00ed fjörefnið sem streymt hefur um æðar leikfélaganna með tilkomu Leiklistarsk\u00f3la Bandalagsins svo og sm\u00e1rra og st\u00f3rra leiklistarh\u00e1t\u00edða sem hafa einkennt starfsemi samtakanna undanfarin \u00e1r. Þ\u00e1 ber ekki að vanmeta \u00e1hrif samkeppninnar um athyglisverðustu \u00e1hugaleiks\u00fdninguna sem Þj\u00f3ðleikh\u00fasið stendur fyrir með myndarbrag \u00e1r hvert. Einnig gætu menningarr\u00fdnar freistast til að tala um endurskilgreiningu listhugtaka \u00e1 þessum p\u00f3stm\u00f3dern t\u00edmum, gott ef ekki gengisfellingu. En það er aftur efni \u00ed enn annað kjaftaþing, og það s\u00fdnu leiðinlegra.<\/p>\n
Listrænn metnaður er semsagt opinberlega kominn \u00e1 dagskr\u00e1 sem leiðarlj\u00f3s \u00ed starfi \u00e1hugaleikfélaganna. Það er þv\u00ed athyglisvert að \u00e1 sama t\u00edma gerast þær raddir h\u00e1værari sem þykir hafa þykknað upp \u00e1 himninum yfir leikh\u00fasi \u00e1hugamanna. Fyrir utan almenna \u00f3\u00e1ran \u00e1 borð við s\u00edfellt harðari slag um fr\u00edt\u00edma f\u00f3lks og auraleysi heyrist s\u00fa skoðun að \u00edslensku \u00e1hugaleikh\u00fasi stafi mesta hættan af leikstj\u00f3rum sem ekki eru menntaðir til starfans, leikstj\u00f3rum sem ekki hafa þekkingu, leikstj\u00f3rum sem ekki eru fagmenn.<\/p>\n
N\u00fa er það staðreynd að samvinna \u00edslensks \u00e1hugaleikh\u00fass og leikh\u00faslistamanna \u00far röðum atvinnuf\u00f3lks er mikil blessun. Eftir að hafa s\u00f3tt þ\u00f3nokkrar leiklistarh\u00e1t\u00edðir með þ\u00e1tttöku norrænna leikh\u00f3pa leyfi ég mér að fullyrða að okkar \u00e1hugaleikh\u00fas spilar ekki \u00ed sömu deild og skandinav\u00eda \u00e1 þessu sviði. Við erum ofar. Við spilum reyndar ekki \u00ed sömu \u00farvalsdeildinni og eystrasaltsþj\u00f3ðirnar eða r\u00fassar en þar er þessi samvinna enn þr\u00f3aðri og almennari.<\/p>\n
Það er l\u00edka staðreynd að undanfarin \u00e1r hefur þeim s\u00fdningum sem leikst\u00fdrt er af f\u00f3lki \u00far okkar röðum st\u00f3rfjölgað, einkum eftir að leiklistarsk\u00f3li Bandalagsins kom til sögunnar. S\u00edfellt fleiri leikfélög hafa innan sinna raða f\u00f3lk sem treystir sér til að st\u00fdra vinnu félaga sinna, að minnsta kosti við viðaminni verkefni, en l\u00edka \u00e1 heilum verkum. Og hin allra s\u00edðustu \u00e1r hefur jafnvel borið \u00e1 þv\u00ed að sumir þessara "heimaræktuðu" leikstj\u00f3ra eru kallaðir til starfa hj\u00e1 öðrum félögum. F\u00e1einir eru \u00e1 g\u00f3ðri leið með að gera leikstj\u00f3rn \u00ed \u00e1hugaleikh\u00fasi að sinni aðalatvinnu. Það er þessi þr\u00f3un sem sumir telja bliku \u00e1 lofti, upphafið \u00e1 hnignunarskeiði, allavega hið versta m\u00e1l. Fagmennska er einskis metin lengur.<\/p>\n
\u00c9g held að þessar \u00e1hyggjur séu \u00e1stæðulausar og \u00e1 misskilningi byggðar. Misskilningi \u00e1 eðli leikstj\u00f3rnarstarfsins og kannski jafnvel listsköpunar yfirleitt.<\/p>\n
Peter Brook heitir maður, n\u00fa \u00e1 \u00e1ttræðisaldri. Hann er leikstj\u00f3ri, af lettneskum ættum, fæddur \u00ed Englandi og hefur verið b\u00fasettur \u00ed Frakklandi um \u00e1rabil, þar sem hann st\u00fdrir alþj\u00f3ðlega samsettum leikh\u00f3pi s\u00ednum. Hann er einn mesti \u00e1hrifamaður \u00ed vestrænu leikh\u00fasi \u00e1 tuttugustu öld, og sennilega frægastur sl\u00edkra \u00e1hrifamanna. Eins og næstum þv\u00ed allir helstu leikstj\u00f3rar breta \u00e1 s\u00edðari hluta tuttugustu aldarinnar hefur hann enga formlega leikh\u00fasmenntun að baki.<\/p>\n
Fyrir allnokkru fékk hann bréf fr\u00e1 manni sem dreymdi um að verða leikstj\u00f3ri og bað um r\u00e1ð til að l\u00e1ta þennan draum sinn rætast. \u00cd svari s\u00ednu segir Brook meðal annars:<\/p>\n
Leikstj\u00f3rar tilnefna sig sj\u00e1lfa. Það er merkingarlaust að tala um atvinnulausan leikstj\u00f3ra. Þ\u00fa verður leikstj\u00f3ri með þv\u00ed að kalla þig leikstj\u00f3ra og sannfæra s\u00edðan aðra um að það sé satt.<\/p>\n
Hvað er fagmennska? \u00cd henni felst að b\u00faa yfir þekkingu \u00e1 viðfangsefni s\u00ednu, þekkja aðferðir þess og virða þær reglur sem gilda um það. Fagmaður gerir sér grein fyrir þv\u00ed til hvers er ætlast af honum og mun skila þv\u00ed verki \u00ed krafti kunn\u00e1ttu sinnar og starfsmetnaðar.<\/p>\n
Tryggir fagmennskan að \u00fatkoman verði s\u00f3masamleg? J\u00e1 sennilega, ef aðrar forsendur eru fyrir hendi. En er þetta það sem þarf til að skapa leiklist? Sn\u00fdst listsköpun um trygga \u00fatkomu?<\/p>\n
Að m\u00ednu viti er betra að l\u00edta \u00e1 ekki \u00e1 leikstj\u00f3rn sem FAG, heldur STÖÐU. Stöðu eins og forstj\u00f3ra fyrirtækis eða þj\u00e1lfara f\u00f3tboltaliðs. Eins og Brook sagði, að breyttu breytanda: atvinnulaus forstj\u00f3ri er merkingarleysa. Sl\u00edkur maður var eitt sinn forstj\u00f3ri en er það ekki lengur. Um leið og hann fær n\u00fdtt forstj\u00f3rastarf er hann forstj\u00f3ri \u00e1 n\u00fd. Og sl\u00edkt starf fær hann með þv\u00ed að sannfæra f\u00f3lk um að hann valdi þv\u00ed. P\u00edpulagningamaður er hinsvegar fagmaður. Hann hættir ekki að vera p\u00edpulagningamaður þ\u00f3tt hann f\u00e1ist við önnur störf. Annar merkur breskur leikstj\u00f3ri \u00e1 öldinni sem leið heitir Jonathan Miller. Hann er læknir að mennt. Og hann er læknir, jafnvel þ\u00f3tt hann starfi ekki sem sl\u00edkur. Að vera læknir er fag. Að vera leikstj\u00f3ri, eða þj\u00e1lfari f\u00f3tboltaliðs er hins vegar staða. Og l\u00edkt og þj\u00e1lfari f\u00f3tboltaliðs er markmið leikstj\u00f3rans ekki að fylgja m\u00f3taðri leið að fyrirfram gefinni \u00fatkomu heldur að beita öllum r\u00e1ðum innan gefinna forsendna til að n\u00e1 \u00e1rangri. Undir stj\u00f3rn hins g\u00f3ða þj\u00e1lfara sigrar liðið. Leikkerfin hj\u00e1lpa stundum til, en hverjum er ekki sama ef sigur vinnst. Og hvað er l\u00edka \u00ed h\u00fafi ef leikur tapast? Það er n\u00fdr \u00e1 morgun og tapleikurinn kenndi öllum eitthvað, leikmönnum og þj\u00e1lfara, sem b\u00e1ðir mæta stæltari til leiks \u00e1 n\u00fd.<\/p>\n
Leikstj\u00f3rn er staða. Þekking \u00e1 leikh\u00fasinu hj\u00e1lpar einstaklingnum að standa sig \u00ed stöðunni. Það gerir l\u00edka sköpunarþörf, hugmyndaauðgi, færni \u00ed samskiptum, skapandi hugsun, myndræn s\u00fdn, textanæmi, vinnusemi, sj\u00e1lfstæði \u00ed skoðunum, \u00e1st \u00e1 leikh\u00fasinu, og listin að gera hæfilegar kröfur til þ\u00e1tttakendanna.<\/p>\n
Það að finna rétta manninn til að vinna með leikfélaginu s\u00ednu að tilteknu verkefni \u00fatheimtir af stj\u00f3rn þess þekkingu \u00e1 viðfangsefni s\u00ednu og þeim kröfum sem það gerir, tilfinningu fyrir leikh\u00f3pnum, getu hans og möguleikum og listina að gera hæfilegar kröfur til mannsins \u00ed leikstj\u00f3rastöðunni. Ef hann hefur pr\u00f3f \u00ed faginu er það gott. Ef hann hefur reynslu sem leikmaður er það l\u00edka gott. Ef hann er \u00e1str\u00edðufullur leikh\u00fasmaður er það f\u00ednt. Ef hann er allt þetta er það fr\u00e1bært.<\/p>\n
En ef hann blæs ekki leikh\u00f3pnum eldm\u00f3ð \u00ed brj\u00f3st, ef hann nær ekki að virkja \u00e1huga og hæfileika leikaranna, ef hann horfir ekki \u00e1 viðfangsefnið með opnum augum og hlustar eftir þv\u00ed sem það er að segja, þ\u00e1 skiptir pr\u00f3fið, reynslan og \u00e1str\u00edðan engu m\u00e1li. Hann var ekki starfi s\u00ednu vaxinn, ekki STÖÐU sinni vaxinn.<\/p>\n
Lykilorðin sem okkur voru fengin fyrir þetta m\u00e1lþing voru n\u00fdsköpun og listrænar kröfur. Kröfur leikstj\u00f3ra til leikh\u00f3pa, og leikh\u00f3pa til leikstj\u00f3ra. \u00c9g byrjaði \u00e1 þv\u00ed að tala um hvernig listrænn metnaður er skyndilega kominn \u00e1 opinbera dagskr\u00e1 \u00ed \u00e1hugleikh\u00fasinu. Og vonandi hef ég fært að þv\u00ed skiljanleg rök að leikstj\u00f3rnarstarfið er þess eðlis að formlegar fagkröfur eru ekki það mikilvægasta, og þv\u00ed engin \u00e1stæða til að \u00f3ttast hnignun þ\u00f3tt fleiri og fleiri \u00e1hugamenn finni hj\u00e1 sér þörf til að standa upp, kalla sig leikstj\u00f3ra og reyna að sannfæra aðra um að svo sé. Ef það mistekst þ\u00e1 er það svosem ekkert einskorðað við \u00e1hugamenn, og ekki st\u00f3r skaði skeður. Forstj\u00f3rinn er l\u00e1tinn taka pokann sinn og er þar með ekki lengur forstj\u00f3ri. En ef það tekst og þ\u00e1tttakendur jafnt sem \u00e1horfendur l\u00e1ta heillast er viðkomandi leikstj\u00f3ri og hanan\u00fa. Þetta var um listrænar kröfur, og hvernig þær eru ekki fagkröfur.<\/p>\n
Gera leikstj\u00f3rar nægilegar listrænar kröfur til leikfélaganna? Stundum, sumir, sumir ekki, stundum ekki. Það sama gildir um kröfur leikfélaganna til leikstj\u00f3ranna. \u00c9g hef séð s\u00fdningar sem voru verri en \u00e1stæða var til. \u00c9g hef l\u00edka séð s\u00fdningar sem voru betri en hægt var að gera r\u00e1ð fyrir. En það er miklu auðveldara að sætta sig við mislukkaða s\u00fdningu þar sem \u00e1str\u00edðan blasir við, en vandlega sviðsetta s\u00fdningu sem engin leið er að sj\u00e1 að neinn hafi séð sérstaka þörf fyrir að setja \u00e1 svið.<\/p>\n
En hvað með n\u00fdsköpun? Er n\u00fdsköpun að finna \u00ed \u00edslensku \u00e1hugaleikh\u00fasi? J\u00e1, það tel ég. Reyndar held ég að hin uggvænlega frams\u00f3kn \u00f3reyndra og menntunarskertra leikstj\u00f3ra sé eitt dæmi um n\u00fdsköpunina. Sveigjanleikinn sem fylgir þv\u00ed að hafa heimamann við stj\u00f3rnvölinn sem ekki þarf að fæða eða h\u00fdsa og jafnvel ekki greiða laun, skapar tilraunafrelsi sem auðvitað er sumstaðar verið að n\u00fdta. Gleymum þv\u00ed ekki að s\u00fa kynsl\u00f3ð sem n\u00fana er r\u00edflega þr\u00edtug og er v\u00edða að axla \u00e1byrgð \u00ed \u00e1hugaleikh\u00fasinu er pönk-kynsl\u00f3ðin. Boðskapurinn sem við t\u00f3kum inn \u00ed gegnum skaddaðar hlj\u00f3ðhimnurnar var að allir eigi að tj\u00e1 sig, kunn\u00e1tta og færni var sett \u00ed aftursætið, eða hent \u00fat um gluggan. Eða eins og Einar Örn Benediktsson, hinn laglausi söngvari Purrks Pillnikks og s\u00edðar heimsfrægur með Sykurmolunum gargaði:<\/p>\n
M\u00e1lið er ekki hvað þ\u00fa getur heldur hvað þ\u00fa gerir.<\/p>\n
Auðvitað mun þessi þörf okkar til að gera allt sj\u00e1lf ekki \u00fatr\u00fdma einstakri og fr\u00e1bærri samvinnu \u00edslenskra \u00e1hugaleikfélaga við leikstj\u00f3ra \u00far heimi atvinnumennskunnar. En atvinnumennskan er ekki trygging fyrir list, og það er heldur ekki trygging sem við viljum.<\/p>\n
Besta skilgreining \u00e1 leikh\u00fasi sem ég þekki er annað erindið \u00ed þj\u00f3ðsöng leikfélagsins m\u00edns.<\/p>\n
Situr einn og segir fr\u00e1
Sveitist við að lj\u00faga.
Annar hlustar hrifinn \u00e1
og hamast við að tr\u00faa.<\/p>\n
Þ\u00fa gerist leikstj\u00f3ri með þv\u00ed að segjast vera leikstj\u00f3ri og sannfæra s\u00edðan aðra um að svo sé. \u00c1 sama h\u00e1tt og leikarinn \u00e1 allt sitt undir tr\u00fanaðartrausti \u00e1horfandans \u00e1 leikstj\u00f3rinn allt undir trausti leikh\u00f3psins. Ef leikh\u00f3purinn þarfnast pr\u00f3fgr\u00e1ðu \u00e1 leikstj\u00f3rann til að finna til þess trausts, þ\u00e1 verður svo að vera. En \u00e1horfandinn horfir \u00e1 leiks\u00fdninguna, sveitist við að tr\u00faa og ef það tekst er m\u00e1lið \u00fatrætt og vel skipað \u00ed stöðuna.<\/p>\n
\u00c1hugaleikh\u00fasið þarf ekki forskrift til að fara eftir, ekki leiðarv\u00edsi að gefinni niðurstöðu. Við viljum stj\u00f3rnast af listrænum metnaði og virðingu fyrir leiklistinni. Það sem við krefjumst af leikstj\u00f3rum er innbl\u00e1stur til að skapa.<\/p>\n
Hvorki meira né minna.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Leikstj\u00f3rn \u00ed \u00e1hugaleikh\u00fasi – Faglegt öryggi eða listrænn metnaður Þegar ég t\u00f3k að mér að flytja framsögu \u00e1 þessu m\u00e1lþingi þurfti ég að byrja \u00e1 að setja niður fyrir mér hvaðan ég myndi n\u00e1lgast viðfangsefnið – leikstj\u00f3rn \u00ed \u00e1hugaleikh\u00fasi. \u00c9g er nefnilega \u00ed þeirri stöðu að horfa \u00e1 leiklist \u00e1hugamanna \u00far nokkuð mörgum \u00e1ttum þessi […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_et_pb_use_builder":"","_et_pb_old_content":"","_et_gb_content_width":"","footnotes":""},"categories":[200],"tags":[],"class_list":["post-179","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-markvert","et-doesnt-have-format-content","et_post_format-et-post-format-standard"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/leiklist.is\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/179","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/leiklist.is\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/leiklist.is\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/leiklist.is\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/leiklist.is\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=179"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/leiklist.is\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/179\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/leiklist.is\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=179"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/leiklist.is\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=179"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/leiklist.is\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=179"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}